Średniowieczne początki rynku
Rynek w Opolu, wytyczony podczas lokacji miasta na prawie magdeburskim w 1254 roku, od początku pełnił rolę centralnego placu handlowego i administracyjnego. Jego prostokątny kształt, z odchodzącymi w cztery strony ulicami, do dziś zachował średniowieczny układ urbanistyczny. Wówczas stał tu drewniany ratusz – siedziba władz miejskich, a wokół niego kramy i jatki rzemieślników. Na środku placu znajdowała się studnia, która przez stulecia służyła mieszkańcom. W okolicy odbywały się cotygodniowe targi oraz jarmarki, na które przyjeżdżali kupcy z całego Śląska. W 1418 roku, po wielkim pożarze, większość zabudowy strawił ogień; odbudowa nadała rynkowi bardziej murowany charakter, choć podcienia w kamienicach mieszczańskich pozostały typowym elementem do dziś.
- Pierwsza pisemna wzmianka o opolskim ratuszu pochodzi z 1327 roku.
- Na rynku odbywały się sądy i egzekucje – pręgierz stał przed ratuszem jeszcze w XVI wieku.
- Do XVIII wieku rynek był częściowo wybrukowany kamieniami, a jego poziom podnosił się z powodu warstw gruzu po kolejnych pożarach.
Rozkwit w epoce nowożytnej i XIX wieku
W XVI i XVII wieku Opole przeżywało rozwój gospodarczy, czego wyrazem była przebudowa rynku. Ratusz otrzymał renesansową attykę, a kamienice mieszczańskie zyskiwały bogate zdobienia i szczyty. W 1683 roku na rynku uroczyście witano króla Jana III Sobieskiego, który przejeżdżał przez miasto w drodze pod Wiedeń. W XIX wieku, wraz z rewolucją przemysłową, rynek stał się centrum handlu i życia towarzyskiego. W 1866 roku oddano do użytku neorenesansowy ratusz według projektu, który do dziś góruje nad placem. W jego wnętrzu znalazła się m.in. reprezentacyjna sala sesyjna. W tym czasie rynek oświetlono latarniami gazowymi, a później elektrycznymi. W 1909 roku przy północnej pierzei stanęła fontanna z rzeźbą „Chłopiec z łabędziem” – jeden z symboli miasta.
- W XVII wieku na rynku działał pierwszy w Opolu urząd pocztowy, mieszczący się w jednej z kamienic.
- W 1845 roku przez rynek przejechał pierwszy pociąg – tymczasowa linia łączyła stację z placem podczas uroczystości.
- Pod kamienicą nr 2 (róg ul. Krakowskiej) odkryto piwnice z XIII-wiecznymi murami – dziś to atrakcja turystyczna.
Współczesne oblicze i mało znane fakty
Po zniszczeniach II wojny światowej, które objęły około 70% zabudowy, rynek odbudowano w latach 50. i 60. XX wieku, starając się wiernie odtworzyć historyczne fasady. W 1954 roku przywrócono fontannę, a w 2005 roku przeprowadzono gruntowną rewitalizację: wymieniono nawierzchnię, dodano małą architekturę i nowe oświetlenie. Dziś rynek jest pedzonej strefą pieszą, miejscem koncertów, jarmarków bożonarodzeniowych i imprez plenerowych. Wśród ciekawostek warto wymienić wieżę ratuszową – ma 60 metrów wysokości, a jej zegar od 1930 roku bije co kwadrans melodię „Opolski hejnał”. Pod płytą rynku ukryty jest system kanałów z XIII wieku, który nadal odprowadza deszczówkę. Na północno-zachodnim narożniku zachował się oryginalny bruk z XIX wieku, odsłonięty podczas prac archeologicznych.
- W podziemiach ratusza znajdują się lochy, w których w średniowieczu więziono skazańców; dziś udostępniane są zwiedzającym.
- Co roku na rynku odbywa się „Opole Wine & Food Festival” – jedno z największych wydarzeń kulinarnych w regionie.
- Na wieży ratuszowej umieszczono dwa zegary słoneczne – renesansowy i nowożytny – oba sprawne.